Jerzy Wiśniewski


Osadnictwo wschodniej Białostocczyzny: geneza, rozwój oraz zróżnicowanie i przemiany etniczne, -
"Acta Baltico-Slavica", XI (1977), (fragmenty)

Województwo białostockie obejmuje ziemie na styku siedzib ludów słowiańskich z bałtyckimi, a także jest przecięte dość szeroką strefą wzajemnego nachodzenia na siebie ludności polskiej i ruskiej, przechodzi więc również przez nie granica między Słowianami Zachodnimi i Wschodnimi. To, a także wielokrotna w ciągu wieków zmiana przynależności politycznej, przyczyniły się do ukształtowania specyficznej struktury społecznej i różnorodnej przynależności etnicznej miejscowego osadnictwa.

Początki tych zróżnicowań sięgają zamierzchłej przeszłości. Po ostatnim najeździe litewskim w r. 1376 i po unii krewskiej zawartej w r. 1385 zapanował od strony Litwy spokój, który od czasu do czasu naruszały rejzy krzyżackie, kierujące się na Litwę, na Grodno i jego okolice. W r. 1391 Władysław Jagiełło jako wielki książę litewski zrzekł się wieczyście na rzecz ks. Janusza I Mazowieckiego ziemi drohickiej z grodami Drohiczyn, Mielnik, Suraż i Bielsk, lecz po kilkunastu latach wielki książę odebrał te grody i następnie nawet zajął w r. 1425 Tykocin z okolicą. Jeszcze tylko krótko w l. 1440-1443 ks. Bolesław IV Mazowiecki zarządzał ziemiami drohicką, bielską i mielnicką, które Litwa utrzymywała aż do unii Lubelskiej w 1569 r.

W granicach W. Ks. Litewskiego w księstwie trockim znalazły się tereny prawie całego dawnego woj. białostockiego, a zatem również cała wschodnia Białostocczyzna. Wywarło to decydujący wpływ na przebieg zasiedlania i charakter etniczny nowego osadnictwa. Pod względem kościelnym jednak nie cała wschodnia Białostocczyzna został przyłączona do właśnie chrystianizowanej Litwy. Ziemie nad Narwią i Bugiem weszły lub pozostały w granicach biskupstw wołyńskich łacińskiego i greckiego. Kościół obrządku greckiego podlegał biskupowi we Włodzimierzu Wołyńskim, a katolicki biskupowi, mającemu początkowo swą siedzibę także we Włodzimierzu, a od r. 1428 oficjalną w Łucku, a następnie od XVI w. faktycznie w Janowie Podlaskim. Tylko tereny północne oddano biskupowi łacińskiemu z Wilna.

Przynależność kościelna w tym czasie ludności obrządku greckiego nad Niemnem nie jest znana, ale prawdopodobnie podlegała ona wcześniej biskupowi w Turowie, a później bezpośrednio metropolicie. Granica między nimi stała się mniej lub więcej silną granicą strefy wpływów, idących z jednej strony z południa - północnoukraińskich i mazowieckich, a z drugiej strony białoruskich i litewskich. Na południu w licznych cerkiewkach działali popi wołyńscy, a w mniej licznych kościołach księża mazowieccy. Na północ przybywali popi białoruscy i pierwsi księża katoliccy polskiego, a następnie też litewskiego pochodzenia. Ziemie nadbużańskie, nadnarwiańskie i nadbiebrzańskie oddzielał od jądra państwa litewskiego i ziem nad Niemnem ogromny pas puszcz, ciągnący się od bagien poleskich po dawne puszcze jaćwieskie. Wykorzystywany na skraju przez grody i dwory władców litewskich i ich poddanych został między 1469 a 1476 r. podzielony na części zwane puszczami, podległe poszczególnym zamkom i dworom panującego.

Część przylegającą do błot poleskich nad rz. Leśną do źródeł Narewki i Narwi przydzielono do zamku Kamieniec. Zwana ona była początkowo Puszczą Kamieniecką, lecz z czasem przyjęła się dla niej nazwa Puszcza Białowieska, od myśliwskiego dworu hospodarskiego Białowieży, położonego w jej centrum. Sąsiadującą z nią od zachodu puszczę przydzielono do grodu Bielsk i nazwano Puszczą Bielską. Zaczynała się ona od źródeł Nurca i między rz. Białą z jednej strony a Leśną i Narewką z drugiej, dochodziła do Narwi i Narewki, poza którą od północnego wschodu puszczę przydzielono do dworu w Wołpi, stąd nazwano ją początkowo Puszczą Wołpiańską. Ta puszcza obejmowała tereny między Narewką, Narwią a źródłami Supraśli i górną Swisłoczą. Największy obszar puszczański od doliny Supraśli po Czarną Hańczę, biegnący półkoliście poprzez dorzecze Sokołdy, nad Brzozówką i przez górną Biebrzę, podporządkowano zamkowi grodzieńskiemu.

Granice rozdzielające te ogromne obszary puszczańskie nie tylko ustalały ich podległość administracyjną i gospodarczą, ale również wytyczały zasięg oddziaływania wpływów i kierunków nowego osadnictwa, a więc tym samym i jego charakter etniczny. Jak Puszcza Bielska była objęta wpływem ludności nadbużańskiej, Kamieniecka brzeskiej, Goniądzka nadbiebrzańskiej, tak Wołpiańska znalazła się w zasięgu oddziaływania ludności nadroskiej i nadswisłockiej, tak też Grodzieńską objęła swą penetracją i różnoraką działalnością gospodarczą ludność nadniemeńska. Ponieważ nad Bugiem i pod Kamieńcem mieszkała ludność pochodzenia północnoukraińskiego, a więc jej oddziaływanie sięgało aż po granice ziem podległych Bielskowi i Kamieńcowi, tak samo ludność białoruska sięgała po granicę zachodnią Puszczy Wołpiańskiej nad Narwią. Koniec wojen polsko-litewskich i napadów krzyżackich przyniósł trwały spokój na tak długo niszczonych ziemiach. Osadnictwo mogło się spokojnie rozwijać przede wszystkim od strony Bugu, nie przeszkadzały mu tutaj zmiany przynależności państwowej. Wznowienie osiedlania na południowej części należy łączyć z osobą i latami rządów ks. Janusza I mazowieckiego. Za krótkich rządów mazowieckiego ks. Bolesława IV znowu liczniej pojawili się Mazowszanie.

W 1431 r. już były najdalej na wschód wysunięte wsie mazowieckie: Dziatkowicze, Brzeziny, Osmola, Piotrowo, Dobrogoszcz. Niewątpliwie do tego roku zostały już zasiedlone przez Mazowszan tereny położone między granicą mazowiecką a Dziatkowiczami. Także na pierwsze dziesiątki lat XV w. przypada fundacja najstarszych kościołów obrządku rzymskiego. Powstały wtedy parafie: Mielnik (1420), Ciechanowiec (jest 1423), Kuczyn (fundacja 1419), Długa Dąbrowa - dziś Dąbrowa Wielka (fund. 1423), Winna, Pierlejewo, Topczewo (jest 1433), Rudka (jest 1442), Siemiatycze (pierwsza połowa XV w.) itd., tworząc sieć kościołów katolickich. Najdalej na wschód wiejska parafia łacińska powstała już w 1421 r. w Dziatkowiczach, dalej na wschodzie leżącą parafię w Wilanowie założono dopiero w 1527 r., a w Narewce aż w r. 1777. Parafie katolickie w miastach, przede wszystkim w Drohiczynie (jest w 1435 r.), w Mielniku (1420) mogły być starsze - nie są znane daty ich założenia, ale nie odbijają one stosunków etnicznych w osadnictwie, obsługiwały bowiem przede wszystkim mieszczan, wśród których licznie osiedlali się Polacy. Wsie mazowieckie przeważnie były osadami drobnego rycerstwa mazowieckiego, które rozradzając się zaludniało je coraz liczniej swym ubożejącym potomstwem

Chłopi mazowieccy byli jedynie we wsiach nad Bugiem i nad dolnym Nurcem. Już w XV w. ostatecznie ukształtowała się wschodnia, dość kręta granica osadnictwa mazowieckiego. Jego zwarty teren wytyczają następujące wsie: Falki-Filipy, Warpechy, Niewino Stare, Malinowo, Łubin, Pietrzykowo, Wiercień, Jakubowskie, Piotrowo-Krzywokoły, Malewice, Wiercień Wielki, Krasewicze, Korzeniówka, Sady, Wierzchuca. Trwalsze objęcie rządów przez W. Ks. Litewskich pociągnęło za sobą dalsze wzmocnienie i rozwój osadnictwa ruskiego, a także pojawienie się nad Bugiem i Narwią osadników litewskich, a zapewne też i białoruskich. Osadnictwo ruskie gęstsze bliżej Bugu, w ciągu XV w. posunęło się ku północy w kierunku Narwi wąskim klinem między wsiami mazowieckimi od zachodu a rz. Orlanką od wschodu, poza którą utrzymywał się jeszcze puszcza, sięgająca po Kamieniec, Kobryń i okolice Wołkowyska.

Władcy litewscy, aby umocnić swe panowanie na tych ziemiach, osadzili pod grodami i na szlakach głównych dróg pewną ilość wsi bojarów pochodzenia litewskiego i ruskiego, zobowiązanych do służby wojennej i zamkowej. Powstały osobne wysepki bojarskie litewsko-ruskie. Pod Mielnikiem tworzyła je wieś Moszczona, pod Drohiczynem Putkowice i Tonkiele, pod Bielskiem Hryniewicze i Bańki, pod Brańskiem Kiersnowo, Poletyły, Szpaki i może Szumki. Na drodze z Brześcia do Brańska Saki. Sporą też grupę stanowiły wsie położone za Narwią koło Suraża: Chodory, Szerenosy, Zimnochy, Kościany, Ostasze, Okstule, Hołówki, Borowskie-Makary, Leśna i może Horodniany. Może też w XV w. powstały na drodze do Grodna przez Narew Hwozna-Ancuty, Iwanki, Saki, Rohozy i Żywkowo. Zapewne nie są to wszystkie wsie, część innych mogła zaniknąć lub wtopiła się we wsie drobnej szlachty mazowieckiej.

Wśród wsi bojarskich zapewne litewskiego pochodzenia były: Tąkiele, Poletyły, Ancuty, Okstule. Bojarzy zamieszkujący Kiersnowo być może byli potomkami Jaćwingów pochodzących z Kirsnowi na Jaćwieży i osiedlili się tutaj już w XIII w. Wzmocniono także osadnictwo ruskie we wsiach chłopskich dookoła grodów. Szczególnie dużą i ludną była wyspa ruska koło Brańska, sięgająca aż do rz. Mień. Zbudowano tu najdalej wysuniętą na zachód wiejską cerkiew w Hodyszewie. Najdalszą na zachodzie wyspą ruską z cerkwią miejską była mała włość Wysokie (Mazowieckie), podległa namiestnikowi z Drohiczyna, z wsiami Osipy, Pożegi i Bryki, która zresztą najwcześniej się spolszczyła. Ludność chłopska ruska w nowo zakładanych wsiach między Bugiem a Narwią niewątpliwie była miejscowego pochodzenia ze starych wsi nadbużańskich i w niej stosunkowo szybko roztopiły się wpływy litewskie i białoruskie. Zapewne też w dalszym ciągu dopływała ludność ruska z południa.

W ciągu XV w. osadnictwo idące od Brześcia dotarło aż do Boćków. Już w XV w. były Tokary, zasiedlone przez ruskich bojarów Tokarewskich, Telatycze, Tumian, Rohacze, grupa wsi Tura, pana z ziemi brzeskiej (Zubacze, Litwinowicze, Klukowicze, Mikszyce, Polwica, Łumno, Nurzec), dalej królewskie Milejczyce, Sobiatyn i najdalej wysunięte Kalejczyce, później szlacheckie. Od strony Kamieńca osadnictwo sięgnęło granicy ziemi bielskiej i rzeki Siporki wsiami królewskimi Połowce i Suchory (dziś Stawiszcze) i terenami dóbr Wierzchowicze (czas powstania kolejnych wsi w tych dobrach nie jest znany). Dla tego kilna brzeskiego w 1516 r. lokowano miasto Milejczyce.

Około połowy XV w. Kazimierz Jagiellończyk nadał Litwinowi Raczce Tabutowiczowi spory obszar puszczański nad rzeką Białystok, który Raczko i jego potomkowie Bakałarzowicze i Jundziłłowie skolonizowali, dając początek dobrom Białystok i Dojlidy z licznymi wsiami. Główne dobra mieli oni koło Lidy i stąd sprowadzili przynajmniej część swoich chłopów. Po nich też pozostały tu nazwy litewskiego pochodzenia: Dojlidy, Dojnowo. W nich też osiedlali się chłopi spod Suraża i zapewne trochę Mazowszan wśród bojarów. Przed 1483 r. Rusin Iwan Chodkiewicz otrzymał na wschód od dóbr Raczki Gródek (dawny gród o nazwie Supraśl?) i wielki pas puszczański między Supraślą a wsiami suraskimi i bielskimi, aż po źródła Supraśli, zwany puszczą Błudów. W czasie jego nieobecności, gdy jako wojewoda kijowski dostał się w 1483 r. do niewoli tatarskiej, w puszczy tej osiedliło się samowolnie wielu chłopów, poddanych grodu bielskiego i suraskiego, którzy dali początek różnym wsiom (Żuki, Iwanki, Solniki, Koźliki itd.), przesuwając zasięg osadnictwa północnoukraińskiego znacznie za Narew.

Dopiero w 1512 r. Zygmunt I ponownie przekazał Błudów synowi Iwana, Aleksandrowi Chodkiewiczowi, wojewodzie nowogrodzkiemu. Chodkiewiczowie kontynuowali zasiedlanie puszczy dookoła Gródka i Zabłudowa, tworząc z niej dwa latyfundia o tych nazwach z dwoma miastami. Dobra Zabłudów w 1674 r. liczyły 34 miejscowości, w tym 6 wsi bojarskich. Usytuowane bezpośrednio przy granicy terenów zasiedlonych, łączyły się z osadnictwem nad Narwią. W nieznanym czasie w ręce Chodkiewiczów dostała się także Choroszcz z okolicą. Na ziemie między Narwią a Supraślą przenikali chłopi spod Bielska i Suraża, do którego należały wsie położone na tych ziemiach (Klepacze, Oliszki, Hryniewicze, Pomigacze), ale osiedlali się także chłopi sprowadzani przez Chodkiewiczów z ich posiadłości białoruskich, m.in. Brzostowica Wielka. W ich dobrach też pojawiła się drobna szlachta mazowiecka, przyjmując status bojarów pańskich (w Bagnówce). Przewaga mieszanej ludności ruskiej pochodzenia północnoukraińskiego i białoruskiego była jednak niewątpliwa, jak świadczą liczne nazwy ruskie i brak wiejskich kościołów katolickich w tych dobrach. Słabsza nad Narwią, im dalej na wschód tym silniejsza była przewaga ludności białoruskiej. Z drugiej strony zasięg ludności północnoukraińskiej przekroczył tu granicę diecezji łuckiej i późniejszą granicę woj. podlaskiego.

Przejście niektórych dóbr należących wcześniej do Mazowszan, jak Ostrożany, Dołubowo w XV w., a następnie Rudka, Grodzisk, Czarna Cerkiewna z wsiami, drogą posagów lub kupna w ręce panów litewsko-ruskich także wzmocniło wpływy ruskie. Właściciele tych dóbr rozwijając w nich osadnictwo, a dysponując w swych innych majętnościach tylko chłopami ruskimi, jedynie ich mogli osadzać w swych wsiach. Powstawały więc nowe i rozwijały się stare wyspy ruskie lub częściowo ruskie w dobrach pańskich i dookoła starych grodów wśród wsi mazowieckich. Stąd też dokumenty parafii Łubin (1498 r.), Pobikry (1514), Pietkowo (1522), Topczewo (1523) piszą o Rusinach mieszkających na terenie tych parafii. Wsie ruskie im były dalej na zachód położone, tym wcześniej się spolszczyły. Rzadziej powstawały nowe wyspy polskie. Zakładane w dobrach prywatnych miasteczka - Boćki w 1509 r., Waniewo w 1510 r., Siemiatycze w 1542 r. - osady targowe: Orla (później miasto) i Rudka - przyciągały ludność polską. Dla niej też zakładano w tych miasteczkach kościoły katolickie. W Rudce już jest w 1442 r., w Siemiatyczach w pierwszej połowie XV w., w Waniewie fund. w 1511 r., w Boćkach w 1513 r., w królewskiej Narwi w 1528 r. W Orli mieszczan polskiego pochodzenia albo nie było, albo było zbyt mało, jeżeli nie zbudowano dla niej kościoła katolickiego, tylko 2 cerkwie. Z drugiej strony najdalej na zachód wysunięte cerkwie miejskie były w dobrach prywatnych (w Tykocinie i Wysokiem Mazowieckiem), które obsługiwały nie tylko mieszczan, ale także ruską ludność wiejską w tych dobrach. Ludność starszych miast była ruska, ale w nich też coraz liczniej pojawiało się mieszczaństwo polskie w części pochodzące ze zbiedniałej, okolicznej szlachty.

Na ziemiach między Bugiem a Supraślą i Narwią wytworzyło się więc bardzo przemieszane, różnorakie pod względem społecznym i etnicznym osadnictwo. Utrwalały się w nim podziały społeczne, w części pokrywające się z podziałami etnicznymi. Wsie polskie to przeważnie wsie drobnej szlachty pochodzenia mazowieckiego (chłopi polscy mieszkali nad dolnym Nurcem i nad Bugiem po Wierzchucę), a wsie ruskie to wsie chłopskie i bojarskie. Ludność miast była mieszana, podlegała ona coraz silniejszym wpływom polskim.

Dokonane tu nadania i dobra pańskie nie równały się wielkością nadaniu uczynionemu przez Aleksandra Jagiellończyka ok. 1500 r. na rzecz kniazia Michała Glińskiego. Książę ten nadał Glińskiemu cały dawny powiat goniądzki, obejmujący ziemię od granicy krzyżackiej do granicy dóbr tykocińskich. Po jego ucieczce do Moskwy Zygmunt Stary przekazał te wielkie dobra Mikołajowi Radziwiłłowi, woj. wileńskiemu. Gliński, Radziwiłł i jego synowie, prowadzili dalej kolonizację puszczy nad Jaskrą, Supraślą, a także między Goniądzem i Brzozówką. Do r. 1529 założyli w sumie ok. 30 wsi i dwór Knyszyn. Osiedlając w nich Rusinów, Litwinów i Mazowszan, spowodowali, że między Narwią, Biebrzą, Brzozówką i Supraślą bardzo rozrósł się mocno mieszany etnicznie zespół osadniczy. Nie było tu tak wyraźnego połączenia pochodzenia etnicznego z przynależnością stanową, jak między Narwią a Bugiem. Wśród chłopów byli tu przedstawiciele wszystkich 3 narodów, a także spośród nich pochodziła osiedlana tu drobna i średnia szlachta. Wszystkie grupy etniczne szybko wymieszały się, czemu sprzyjało jeszcze to, że wszyscy mieszkańcy bez względu na przynależność stanową podlegali jednej władzy, tj. Radziwiłłom i ich urzędnikom. Powstało tu bowiem feudalne państewko z całą strukturą społeczną i administracyjną. Radziwiłłowie posiadali także własne wojsko, sąd itd., w których główną rolę odgrywali urzędnicy polskiego pochodzenia. Założono tu też, obok starszych parafii katolickich (Goniądz, Trzcianne, Dolistowo) dodatkowo trzy dalesze: Kalinówka 1511, Dobrzyniewo 1519, Knyszyn 1520. Na całym obszarze była tylko jedna cerkiew wiejska w Boguszewie, która zresztą krótko istniała, i jedna cerkiew miejska w Knyszynie. Nastąpiła też szybka katolicyzacja i polonizacja całej ludności, w którą wtopili się Rusini, przybywający spod rządzonego przez Mikołaja Radziwiłła Bielska i Suraża, a także z innych dóbr, oraz Litwini z jego majętności litewskich. Odległość i obszerny pas puszcz utrudniały Litwinom z Trok zarządzanie rozwijającymi się gospodarczo i demograficznie ziemiami nad Bugiem, Narwią i Biebrzą. Najpierw pojawili się osobni urzędnicy zwani podlaskimi: bobrowniczy (pierwsza wzmianka w 1513 r.), leśniczy (1516), łowczy, a przede wszystkim wojewoda podlaski w 1513 r. (Iwan Sapieha). W 1520 r. formalnie utworzono nowe województwo, nie dając mu w akcie erekcyjnym nazwy. Włączono do niego "territoria" drohickie, brzeskie, bielskie, kamienieckie, mielnickie i kobryńskie, a ponadto objęto nim fragment dawnej Jaćwieży (ziemie między rz. Łek, Biebrzą i Nettą), część ziemi wiskiej (pow. goniądzki), część ziemi święckiej, o czym w powyższym akcie nie wspomniano.

Nowa nazwa - Podlasze - powstała wśród urzędników litewskich dla oznaczenia ziem w woj. trockim, leżących za puszczą wzdłuż granicy Lachów. We wszystkich źródłach litewskich, pisanych po rusku występuje zawsze forma Podlasze, podlaszskij, a po łacinie Podlachia, podlachensis. Dla Litwinów droga wiodła do kraju Lachów przez Podlasze, jak w góry wiedzie przez Podgórze. Pojawiła się po raz pierwszy dopiero w 1495 r. w źródłach litewsko-ruskich. W źródłach polskich w tym czasie w ogóle nie była znana. Zaczęła sporadycznie w nich występować od 1517 r., a powszechniej dopiero od r. 1563. Nazwą Podlasze początkowo określano tylko ziemie koło granicy Korony między Brześciem a Parczewem, później rozszerza się ona na cały obszar ziem między granicą "lacką", mazowiecką a pasem puszcz. Utworzenie woj. podlaskiego i odłączenie jego ziem od woj. trockiego osłabiło wpływy litewskie. Coraz częściej urzędnikami zostawali członkowie miejscowej szlachty polskiego pochodzenia. Jedynie zarząd dóbr królewskich pozostał dłużej w rękach Litwinów lub Rusinów. W sumie jednak nastąpiło zmniejszenie napływu Litwinów i zahamowanie postępu osadnictwa ruskiego, przede wszystkim na ziemiach już opanowanych przez Mazowszan. Możliwości ekspansji ruskiej pozostały tylko na pograniczu wschodnim województwa w puszczach królewskich.

Nowe istotne zmiany w strukturze osadnictwa nastąpiły po przejęciu ogromnych dóbr królewskich w W. Ks. Litewskim przez królową Bonę, która najpierw w 1524 r. dostała od męża ogromny pas puszcz od Supraśli po Kowno, a następnie wykupiła różne zastawione dobra królewskie. Na jej polecenie nowi zaufani urzędnicy rozpoczęli porządkowanie całości gospodarki, kontrolowanie nadań, granic własności. Akcja ta doprowadziła do podjęcia reformy rolnej, zwanej pomiarą włóczną. Polegała ona przede wszystkim na skomasowaniu rozproszonego luźnego osadnictwa w duże zwarte wsie ulicówki, o ściśle określonych granicach z gruntami podzielonymi na 3 pola, pomierzone na włoki i morgi. Równocześnie z komasowaniem i wymierzaniem starego osadnictwa objęto kolonizacją dalsze ziemie. Kontynuował ją następnie jej syn Zygmunt August, a naśladowali w swych dobrach możni panowie.

W 1533 r. królowa Bona wykupiła od kanclerza Olbrachta Gasztołda w części za pieniądze zebrane przez szlachtę podlaską, chcącą wydobyć się spod ucisku tego magnata, dobra królewskie na Podlasiu z Bielskiem, Brańskiem, Surażem, Narwią i Kleszczelami. Na Podlasiu większość wsi (przede wszystkim mazowieckie) za wzorem Mazowsza dawno były scalone i pomierzone, ale w dobrach królewskich jeszcze były tereny z rozproszonym osadnictwem. Polecono więc pomierzyć i osadzić wsie na czynszu. Data zaczęcia pomiary nie jest jeszcze ustalona. Zachowane akta pomiary dotyczą przeważnie ostatniej pomiary i nie mówią o dacie początku wsi. Dlatego też lata 1558-1561, w których przeprowadzono pomiarę włóczną w starostwach brańskim i suraskim, nie można uważać za początek pomierzenia wsi w tych starostwach. Cios osadnictwu i ludności na omawianym terytorium dzisiejszej Białostocczyzny, nietkniętym wojną od przeszło 250 lat, zadały działania wojenne, przemarsze wojsk, związane z najazdem szwedzkim (1655-1657), Siedmiogrodzian (1656-1657), inkursją moskiewską (1658-1660) i przechodami wojsk litewskich i koronnych (do 1662 r.).

Przez 7 lat ziemie te były miejscem walk, potyczek, przechodów i rekwizycji wojskowych. Związane z tym pożary, rabunki, zabójstwa, epidemie, niszczyły setki wsi i tysiące ludności. Największe zniszczenia dotknęły okolice miast i twierdz, o które toczyły się walki, a więc najpierw okolice Tykocina (1655-1657), później Brześcia (1660). Sprzymierzeni z Polską Tatarzy, stacjonujący we wrześniu 1656 w Brześciu, Narwi i Drohiczynie, splądrowali południowe Podlasie i po bitwie pod Prostkami (6 X 1656) wzięli w jasyr ludność ze starostw augustowskiego i rajgrodzkiego. W maju 1657 r. wojska siedmiogrodzkie zniszczyły południowe Podlasie i dokonały rzezi Drohiczyna. Wiele wsi w starostwach bielskim, brańskim, drohickim, w ekonomiach brzeskiej i grodzieńskiej, oraz w dobrach szlacheckich np. doszczętnie spalono Boćki i Andrianki i wsie aż po Bug "rzadko kędy chata została". Z kolei w 1662 r. zbuntowane oddziały wojsk litewskich i koronnych ograbiły resztę ocalałych wsi w starostwach bielskim, brańskim, suraskim, knyszyńskim i zapewne w innych. Jeszcze w 1676 r. specjalna komisja sejmowa zajmowała się tymi szkodami, sprawionymi przez własne wojska.

Wygłodzoną, wyniszczoną ludność do reszty zdziesiątkowały nawroty "morowego powietrza", jeszcze silnego w 1661 r. Dokładny zasięg zniszczenia osadnictwa i zaludnienia do dnia dzisiejszego nie został jeszcze ustalony. Tylko dzięki badaniom J. Topolskiego znamy mniej więcej jego wielkość i skutki na Podlasiu. Wg jego ustaleń ludność woj. podlaskiego zmniejszyła się do około połowy stanu przedwojennego (z ok. 250 tys. do ok. 125 tys.). Większemu zniszczeniu uległy królewszczyzny, a więc także całe południowo-wschodnie ziemie między Bugiem a Narwią. Ludność w królewszczyznach zmniejszyła się o ok. 68%, a w dobrach szlacheckich o ok. 17%, ale były również dobra szlacheckie bardzo zniszczone, np. w dobrach Orla w 1661 r. tylko 1/4 gospodarstw była zdolna do uprawiania ziemi, a pustką stało co najmniej 40% areału. W dobrach Boćki tylko 10% gospodarstw mogło uprawiać rolę. Obronniejszą ręką wyszły wsie drobnej szlachty, ale i ta kategoria ludności jeszcze bardziej zubożała. Ludność miast uległa zmniejszeniu w znacznie większym stopniu (o ok. 46%) aniżeli ludność wiejska (ok. 30%), przy tym miasta królewskie ucierpiały najbardziej (m.in. Kleszczele i Knyszyn o 71%, Mielnik o 68%, Narew i Drohiczyn o 66%, Brańsk 64%, Bielsk 63%)> Kleszczele i Mielnik były doszczętnie spalone. Podlasie było więc jedną z najbardziej zniszczonych prowincji Polski (np. w Małopolsce ubytek ludności wynosił tylko ok. 27%). Wsi w dobrach królewskich całkowicie zniszczonych było ok. 11%, np. były zniszczone "funditus" Dawidowicze, Korycisk, Witowo, Stary Kornin, Jahodnik, Borek, Dubicze Osoczne, Hredele, Kulikówka itd. Większość ludności zginęła wskutek zarazy, głodu, działań wojennych i zabójstw, ale część zbiegła w odległe okolice, położone z dala od teatru wojny i nietknięte zarazami. Jeszcze w 1661 r. pod uprawą w dobrach królewskich było zaledwie 10% ziemi. Ten procent dotyczy ogółu wsi królewskich, jak też z małymi odchyleniami poszczególnych starostw, a również miast królewskich. Brak było ludzi, brak było bydła roboczego, koni, narzędzi i nasion do siewu. Wielu chłopów i drobnej szlachty uprawiało ziemię tylko z pomocą rydla, a w wielu wsiach w ogóle nic nie uprawiano.

Mimo ogromnych zniszczeń, mimo wyludnienia całych wsi, nie było przerwy osadniczej na całym terytorium. Ciąg genealogiczny rodzin chłopskich był przerwany tylko w poszczególnych wsiach. Nastąpiły jednak pewne drobne przesunięcia w podziałach i w granicy etnicznej, ale bez szczegółowych badań obecnie jeszcze niemożliwe do ustalenia. Można tylko zauważyć, że wzrosła ludność polska we wsiach pod Tykocinem i Knyszynem. Z kolei w różnych miastach osiedliło się więcej ludności ruskiej (pleban katolicki z Narwi skarżył się, że po wojnie i zarazach zostało w jego parafii zaledwie 60 katolików). Proces zasiedlania ziem wschodnich woj. białostockiego zakończył się definitywnie w końcu XVIII w. Nowe wsie, nieraz już w momencie ich zakładania duże, trwale, nie zmieniały sytuacji etnicznej i stosunków ludnościowych. Do końca XVIII w. już nie było większych przesunięć w strukturze narodowej.

Postępował powolny proces ulegania polskim wpływom, najsilniejszy w północnej części. Tutaj na terenach kolonizowanych w XVII i XVIII w. nie założono ani jednej cerkwi, tylko kościoły katolickie. Zanikły tu też zupełnie imiona typu Charyton, Trochim, Cimoch, Nikifor, a wystąpiły licznie imiona katolickie i polskie, oraz pozostały te, które były wspólne z Kościołem katolickim. Inaczej było na południu, pod Bielskiem i we wsiach białowieskich, w których zachowały się prawie wyłącznie imiona typowe dla Kościoła wschodniego, ale i tu pojawiły się imiona typu Wojciech, Stanisław, Kazimierz (np. w Skupowie). Pewnym przejawem zewnętrznym polonizacji było również to, że niektórzy chłopi nadawali swym ruskim nazwiskom formę polskich nazwisk szlacheckich, np. Hordziejewski, Chwiedorowski, Wołoszyński, Mieleszkowski, Sowoniewski, Rapczeński itd. Zresztą nawet w formach nazwisk ruskich były różnice między częścią północną a południową. Na północy pospolitszy był typ nazwisk na -enia (np. Rapczenia, Borysienia), -ik (Harasimik), -szczyk (Oleszczyk), a na południu -uk (Harasimiuk, Oleszczuk) i prymarne odapelatywne (Wołk, Dudka, Kozioł itp.). Wszędzie dość pospolite były na -icz, będące na wschodzie również formą nazwisk szlacheckich, a więc uważane za lepsze.

Ludność ruska na północy, stanowiąca w dużym stopniu potomstwo zbiałoruszczonych Litwinów i uchodźców jaćwieskich należała w znacznej części do Kościoła rzymskokatolickiego, gdy na południu wyłącznie do grekokatolickiego. Według danych statystycznych pruskich z ok. 1800 r. między Biebrzą a Puszczą Augustowską mieszkało 7.538 grekokatolików, a na całym obszarze między Biebrzą a Supraślą tylko 6.141, z tego blisko połowa na południe od Sokółki (2.915). A zatem większa część ludności tutaj była rzymskokatolicka. Między Supraślą a Narwią we wsiach wschodnich było 8.404, a w zachodnich 2.076 grekokatolików, gdy między Narwią a Bugiem mieszkało ich 37.983, z tego większość na wschód od Rajska, Bielska, Boćków i Drohiczyna (33.910). Tu też było ok. 2000 prawosławnych, głównie w Bielsku i Drohiczynie. Na pozostałym terenie było tylko 131 osób tego wyznania. Na 62.318 grekokatolików (unitów) 68% mieszkało w pow. bielskim i we wschodnich częściach pow. białostockiego i drohickiego. Licząc według powiatów, unici stanowili w pow. bielskim ok. 92% ogółu ludności, w dąbrowskim ok. 23%, w białostockim ok. 17%, w drohickim ok. 15% a w suraskim ok. 4%. Był to wynik długotrwałego procesu historycznego uchwycony statystycznie dopiero ok. 1800 r. Stosunki wyznaniowe odbijały różnicę między sytuacją etniczną na północy a sytuacją na południu. Potwierdzał on pośrednio zasięg i nasilenie polonizacji.

Miejscowi określali ludność ruską w pow. bielskim jeszcze na początku XX w. jako Rusinów lub Ukraińców. Bardzo możliwe, że osiedlenie się wśród nich autentycznych Białorusinów, działalność urzędników i popów białoruskiego pochodzenia spowodowała, że zaczęto uważać ich za Białorusinów.

Podsumowanie

Na ziemiach dzisiejszego woj. białostockiego w wyniku jego dziejów politycznych i osadniczych wykształcił się wyraźnie, jeszcze obecnie widoczny, podział na 3 zasadnicze części. Zróżnicowała je zmienna przynależność polityczna, administracyjna i kościelna, pochodzenie osadników, stopień przemieszania etnicznego i dawna struktura społeczna.

Cały zachód, stanowiący niegdyś część Mazowsza, zasiedliła ludność polska, przeważnie drobnoszlachecka. Utrzymała się ona również na terenach utraconych w końcu XIV i początku XV w. na rzecz W. Ks. Litewskiego. Część południowo-wschodnią, zasiedliła we wsiach chłopskich i miastach ludność ruska nadbużańska, pochodzenia północnoukraińskiego. Część północno-wschodnią objęła w swe posiadanie białoruska ludność znad Niemna i znad Rosi z dużą domieszką litewską i, zapewne, także z potomkami uchodźców jaćwieskich.

Na południu wyraźnie występuje (pomijając ziemie czysto polskie), obszar mieszany polsko-ruski, także zróżnicowany społecznie: Polacy - to drobna szlachta i częściowo mieszczanie, Rusini to chłopi i mieszczanie. Ciągnie się on pasem od Drohiczyna przez Brańsk i Suraż do Tykocina i Choroszczy. Na wschód od niego ciągnie się w środku pas ruski od Bugu przez Boćki, Kleszczele, Bielsk i Narew, po granicę woj. trockiego od północy i granicę woj. nowogrodzkiego i brzeskiego od wschodu. Znajdował się on pod polskimi wpływami osadniczymi i politycznymi, przede wszystkim od czasu włączenia woj. podlaskiego do Korony.

Najbardziej ruski był klin wschodni osadnictwa posuwającego się od Brześcia i Kamieńca, do którego, poprzez granicę z woj. nowogrodzkim, docierały od północnego wschodu wpływy białoruskie. Jest to fragment dawnego woj. brzesko-litewskiego. Na północy wyróżnia się obszar dawnego pow. goniądzkiego, między Narwią, Biebrzą a Brzozówką, obejmujący ziemie najbardziej mieszane pod względem pochodzenia ludności (polska, północnoukraińska, białoruska, litewska i jaćwieska) i podziałów społecznych. Ziemie otoczone od północy Puszczą Augustowską, od zachodu resztkami pasa puszcz po górną Supraśl, należące niegdyś do pow. grodzieńskiego, stanowią teren kolonizacji białorusko-litewsko-jaćwieskiej. Odcina się od nich wyraźnie stosunkowo najbardziej białoruski klin ziem dawnego woj. nowogrodzkiego, wcinający się między górną Swisłocz, źródła Supraśli i przechodzący za Narew do Narewki, nad którą styka się z osadnictwem ruskim nadbużańskim. Na zachód od niego, między Narwią a Supraślą, po obu stronach dawnej granicy podlasko-trockiej (koronno-litewskiej) mieszała się ludność białoruska z ludnością północnoukraińską i polską.

Stosunki etniczne, jak też ten skomplikowany podział, zaczęły kształtować się wraz z początkami zasiedlania tych ziem, tj. od końca XIV w. W ciągu XV i XVI w. wytworzyła się w swych zasadniczych podziałach i układzie struktura osadnicza, etniczna i społeczna na południu i zachodzie. W części północnej i wschodniej dopiero w XVI i XVII w., a nawet w niektórych okolicach dopiero w XVIII w. Podział ten i stosunki etniczne ukształtowały z 4 kierunków 4 narody: polski, od zachodu wzdłuż Bugu, Narwi i Biebrzy, ukraiński od Bugu i Polesia, białoruski od Niemna, białoruski od Wołkowyska oraz litewsko-jaćwieski przychodzący od Niemna i przenikający z dala. Dominacja tych kierunków uzależniona była od zmian politycznych i ekspansywności grup etnicznych. Początkowo przeważała na południu ekspansja osadnicza polska z Mazowsza, następnie ruska nadbużańska. Później na całym obszarze pojawiło się osadnictwo litewskie, im bardziej na północ tym silniejsze, a bardzo słabe nad Bugiem. Ustępowało ono silniejszemu osadnictwu białoruskiemu, obejmującemu całą północ. W ciągu XVI i XVII w. na całym obszarze nasilały się wpływy polskie, osadniczo silniejsze na zachodzie, w miastach i w niektórych wsiach, a pod względem kulturalnym i polonizacyjnym mocniejsze tam, gdzie silniejsze były wpływy katolickie i więcej było wsi drobnej szlachty litewskiej i ruskiej, szybko się wynaradawiającej. Dlatego też uległy wcześniej polonizacji obszary bardziej mieszane, pograniczne (dawna ziemia goniądzka, tereny nad Brzozówką, okolice Tykocina, Choroszczy, wsie koło Brańska), a następnie ziemie północne, na których liczniejsi byli katolicy i potomkowie Litwinów i Jaćwingów. Najmniej podatne były tereny zajęte przez ludność ruską nadbużańską.